یادداشت پویان عسگری درباره «رگ خواب» حمید نعمت‌الله

نعمت‌الله در «رنج‌نامه» آخرش، در «حماسه اندوه» لبالب از احساس و سرخوردگي، با همراهي صداي جادويي همايون شجريان، سال‌ها بعد از علي حاتمي و شاهكار «دلشدگان»، موفق به ترسيم اندوه لايزال شرقي روي پرده سينما مي‌شود. به عبارت بهتر نعمت‌الله تنها فيلمساز ايراني است كه «محضر» و مود فيلم‌هاي حاتمي بزرگ را درك كرده و به تاثير عاطفي تكان‌دهنده آن‌ها دست يافته. 

7فاز:
درون طبيعت وحشي

هيچ فيلمسازي را در تاريخ سينماي ايران پيدا نمي‌كنيد - به استثناي فريدون گله با سه‌گانه «زير پوست شب»، «مهر گياه» و «كندو» - كه سه اثر ويژه و حيرت‌انگيز، پشت سر هم ساخته باشد. اما حالا كارگرداني داريم كه سه كار آخرش، يكي از يكي بهتر است. حميد نعمت‌الله نه فقط بهترين فيلمساز معاصر ايراني، كه يك كارگردان ويژه و برجسته در تاريخ سينماي ايران است. تنها فيلمساز اين سال‌ها كه متهور و مشفقانه، آثارش را لبريز از درون رنجور و ملتهب خود كرده و جان و احساس تماشاگر را آتش مي‌زند. او «مادر» تمام دردها است و سه اثر آخرش اين ادعا را تاييد مي‌كنند. هر كدام به نحوي و شكلي. در «وضعيت سفيد» رابطه اميرمحمد و شيرين و عشق يك‌طرفه و تب‌دار پسرك به او و سردمزاجي و امتناع دختر از پذيرش خواست پسر، تنها نمونه واقعي «تمناي عاشقانه در آستانه بلوغ»، در تاريخ «تصوير» ايراني را رقم زد. تنها باري كه يك كارگردان در مواجهه با يك نوجوان، به جاي منبر و نصيحت و سركوب، جانب خروش عاطفه و به فنا رفتن پسرك را مي‌گيرد. به انضمام آزرم و سنگدلي و شقاوت. «آرايش غليظ» روحيه و رويكرد ماجراجو، وحشي و سرد فيلمساز را نمايش مي‌داد كه در «بي‌پولي» به شكل ناقصي به نمايش درآمده بود. اتفاقا «آرايش غليظ» با وجود تهي بودن ظاهر‌ش از احساس، لقب عاطفي‌ترين اثر فيلمساز را به خود اختصاص مي‌دهد. جايي كه گذر از سرخوردگي عشق و فراموش كردن معشوق، از عاشق يك گرگ درنده ساخته. «آرايش غليظ» را كمتر كسي فهميد و دليل‌ش را بايد در سليقه خام و تربيت نشده منتقدان ايراني جستجو كرد. و «رگ خواب» لعنتي. اين تنها فيلم معاصر ايراني كه واجد صفت «سهل و ممتنع» است. فيلمي پرده‌پوشانه‌تر از «آرايش غليظ» كه به واسطه روحيه خوددار و مگويش مورد سوتفاهم افواه گوناگون قرار خواهد گرفت. نعمت‌الله اما در «رنج‌نامه» آخرش، در «حماسه اندوه» لبالب از احساس و سرخوردگي، با همراهي صداي جادويي همايون شجريان، سال‌ها بعد از علي حاتمي و شاهكار «دلشدگان»، موفق به ترسيم اندوه لايزال شرقي روي پرده سينما مي‌شود. به عبارت بهتر نعمت‌الله تنها فيلمساز ايراني است كه «محضر» و مود فيلم‌هاي حاتمي بزرگ را درك كرده و به تاثير عاطفي تكان‌دهنده آن‌ها دست يافته. «رگ خواب» را براساس مناسبات بينامتني در نقد فيلم، بايد با «دلشدگان»، پدر معنوي‌ش خوانش كرد و از شجريان پدر به شجريان پسر، از شاهزاده نابينا به پرنسس رنجور و تنها (هر دو با بازي ماندگار ليلا حاتمي) و از علي حاتمي فقيد به حميد نعمت‌الله دردمند رسيد.

«مناقشه برانگيزترين» فيلم سال 96 سينماي ايران در اكران عمومي و براي ارزيابي منتقدان «رگ خواب» حميد نعمت‌الله خواهد بود. فيلمي سخت، ديرياب، بسيار مستعد بد فهميده شدن و مورد سوتفاهم قرار گرفتن. فيلمي كه آشنا و ملموس مي‌نمايد اما دقيقا از جايي كه تماشاگر انتظارش را ندارد او را در باتلاقي از احساسات شخصي غرق و گرفتار مي‌كند. «رگ خواب» از آن دسته فيلم‌هايي است كه حوصله و دقت تماشاگرش را محك مي‌زند و آنها كه از ادبيات انتقادي فقط «ژست‌»اش را آموخته‌اند، رسوا مي‌كند. تنيدن زن در درونياتي كه او را نسبت به واقعيت بيرون، گنگ و دور افتاده مي‌سازد، مهمترين عاملي است كه مخالفين فيلم در رد «رگ خواب» آن را به كار مي‌برند. غافل از اينكه اين گنگي نه از بلاهت، كه از اعتماد بيش از حد به «عشق» و «عاشق» ناشي مي‌شود. در عين حال درباره هيچكدام از فيلم‌هاي اين سال‌ها به اندازه فيلم نعمت‌الله، نظر ناشيانه ابراز نشده. اكثر موافقين و مخالفين فاقد استدلال «استتيك» و فهم سينمايي، از كلمات ساده‌انگارانه‌اي همچون «يك فيلم زنانه» موفق/ناموفق استفاده كرده و خواهند كرد. در حالي‌كه موضوع فيلم «ويژه» حميد نعمت‌الله نه واكاوي احساسات يك جنسيت مشخص، بلكه پرداختن به ذات انسان است. در «رگ خواب» شخصيت مينا در مسير خواست همدم و رفيق و همراه، تنها و مغبون مي‌شود و اين احساسي است كه هر انسان زنده‌‌اي در روابط انساني‌اش آن را فهم و درك كرده. همه اشتباهات از جايي نضج مي‌گيرند كه انسان «نياز به عاطفه» را به «خواب خوش نيستي» ترجيح مي‌دهد و غمخوار «رنج و اندوه» پي‌آمد آن مي‌شود. «رگ خواب» با يكي از حساس‌ترين تكانه‌هاي درون تماشاگر كلنجار مي‌رود و چونان سيلي‌اي ناغافل، رمانتيك‌هاي خو كرده به آسايش و آرامش را در تلاطم «درياچه اندوه» رها مي‌سازد. «تم» اصلي فيلم نياز به پناه و مامن عاطفي‌اي است كه هر زني در زندگي‌اش از مردي يا مردان طلب مي‌كند. به همين خاطر استفاده از ايده مكالمه با پدر در طول فيلم، به شكل غريزي تماشاگران خانم را با فيلم و شخصيت مينا همراه و همدل مي‌كند. شخصيتي كه بنا بر مشخصات ظاهري‌اش از فرط شكنندگي و معصوميت و سادگي، اشتباه كرده و در مسيري دهشتناك، تاوان «سادگي»اش در اعتماد به كسي كه عاشقش است را پس مي‌دهد. داستان لاغر و رويكرد تنك فيلمنامه‌نويس و فيلمساز در ترسيم مسير حركتي شخصيت اصلي، داستان‌هاي اين سالها كه توسط زنان نوشته شده‌اند را بخاطر مي‌آورد. داستان‌هايي از جنس كارهاي نويسندگاني چون زويا پيرزاد، گلي ترقي و بقيه نويسندگان فعال اين سال‌هاي ادبيات داستاني ايران. اتفاقا چيزي كه براي فيلم در پيشبرد درام هم لكنت ايجاد مي‌كند همين كم عناصر بودن فيلمنامه در مرحله تبديل «خوشي» به «اندوه» شخصيت مينا است. منظور شكلي از اقناع فرمي در جهان اثر براي توجيه غلتيدن مينا در درياچه اندوه شخصي‌اش است. «رگ خواب» اما خيلي سريع از اين مرحله عبور مي‌كند و بيشتر از آنكه در اواسط فيلم به دنبال اعمال برخورنده مرد و آزارش باشد، حساسيت‌هاي زن و ميل او به تنهايي و شكستن را برجسته مي‌كند.
 
در اجرا و كارگرداني، «رگ خواب» جزو معدود فيلم‌هاي اين سال‌هاي سينماي ايران است كه فراتر از منش و اسلوب «دكوپاژي»، به معماري در دكوپاژ عنايت و توجه ويژه دارد؛ هم از نظر نمايش تنهايي زن در دل شهر بي‌رحم و هم از جهت رسيدن به فرمي «معماري» شده در جهان تصويري/ بصري اثر. فيلمبرداري حيرت انگيز فرشاد محمدي در كنار كارگرداني غبطه برانگيز حميد نعمت‌الله نوع و نحوي از «گرافيك» را براي فيلم بوجود آورده‌اند كه در سينماي ايران بي‌سابقه و بي‌بديل است. «رگ خواب» همچون اكثر آثار حميد نعمت‌الله، قضاوت محدود و قراردادي تماشاگرش را به چالش مي‌كشد و او را در مواجهه با فيلمي تازه قرار مي‌دهد. ستايش همه جانبه يا انكار جهان «ويژه» فيلم، ابتدايي‌ترين و راحت‌ترين كاري است كه مي‌شود در قبال «رگ خواب» انجام داد. تماشاگر جدي‌تر اما موضوع را تقليل نمي‌دهد و بر مبناي امكانات و محدوديت‌هاي نظرگير فيلم، آن را تحليل و بررسي مي‌كند. فيلمي خاص، غمگين و تاثيرگذار، با لكنت‌هايي قابل اشاره در فيلمنامه، كه مي‌تواند نسخه مدرن «بيتا»ي هژير داريوش لقب بگيرد.
پويان عسگري
نظرات
نظر خود را بنویسید:
عضویت در خبرنامه 7فاز

برای اطلاع از مطالب جدید 7فاز ایمیل خود را وارد نمایید.


مطالب مرتبط



































































































استفاده از تمامی مطالب 7فاز تنها با ذکر منبع و درج پیوند مجاز است.

طراحی، پیاده سازی و پشتیبانی وبسایت توسط گروه ماز