یادداشت طاها افشین درباره «ربنا»ی محمدرضا شجریان

شجريان بزرگ، «ربنا» را بالا مي خواند و اين بالا خواندن،‌ ربنا را به فضاي تلاوت هاي قاريان مصري نزديك مي كند اما تكنيك آوازي شجريان، پيچيده تر از تلاوت آنهاست؛ دست كم در يك مورد اين ادعا مستند است كه استاد راغب مصطفي غلوش در سفرش به ايران، ربنا را مي شنود و يك نسخه از آن را با خود به مصر مي برد تا آن را بخواند؛ پس از دو سال به گفته استاد شجريان ، يكي از دوستان ايشان در ديدار با غلوش از وي مي شنود كه گفته است : «اين كار من نيست چرا كه اوجش را هر خواننده اي نمي تواند بخواند».
«ربنا» در كنار اذان استاد موذن زاده و آوازهاي مرحوم ذبيحي، جزو ماندگارترين آوازهاي مذهبي به شمار مي آيند
7فاز:
و… ربنا
احتمالا در اين روزها، بسيار در مورد ربنا صحبت مي شود و اينکه چرا پخش نمي شود و… اما از آنجا که هميشه بيم آن داريم که متن را رها کرده و به حاشيه برويم که عموما هم ميرويم، خواستم اين بار به خود ربنا بپردازيم که چيست و چگونه بوجود آمده و چه دارد که چنگ مي اندازد به بند دلمان…
ربنا يک دعا نيست گرچه محتواي آن طلب بنده از پروردگار خودش است اما به تعريف امروزي، يک دعا نيست. ربنا انتخاب شخصي استاد شجريان از چهار آيه سوره هاي آل عمران، مومنون، کهف و بقره  است که به جز آيه اول باقي آيات نيز بطور کامل خوانده نمي شوند. اين آيات با يکديگر ارتباط معنايي داشته و تمامي آنها از زبان انسان و خطاب به پروردگار است که طلب بخشش، رحم، رحمت و صبر مي کند. انتخاب اين چهار بخش از آيات قرآن و آغاز آيه نخست با کلمه «ربنا» است و سه آيه  ديگر از ابتدا با ربنا شروع نمي شوند اما انتخاب طوري انجام شده که سه آيه ديگر از ميانه آيه و با شروع کلمه «ربنا» خوانده شود.
اما ربنا طرحي است که محمدرضا شجريان آن براي پخش در تلويزيون آماده کرده است. گاهي به اشتباه بيان مي شود که تنها نسخه موجود اين دعا تمريني که استاد براي شاگردانش خوانده در حالي که اين نسخه يک اجراي دقيق از اين طرح است که قرار بوده به عنوان الگو استفاده شود.
نکته جالب ديگري که در رابطه با «ربنا» وجود دارد اين است که بر خلاف تمامي آوازهاي استاد شجريان، ربنا تنها آوازي است که به هيچ عنوان تحرير ندارد. در واقع نوع خوانش قرآن و به طور کل، موسيقي آوازي عرب، پديده اي به نام تحرير يا چهچه ندارد و اين «چهچه» که از صداي بلبل الگو برداري شده مخصوص آواز ايراني است. اما قاريان برزگ عرب و حتي عده اي زيادي از خوانندگان عرب و البته ترک به جاي تحرير از ويبره در صدا استفاده مي کنند که شجريان با پيروي از اين شيوه، «ربنا» را بدون تحرير خوانده است.
اما ربناي بدون تحرير شجريان نه شبيه به هيچ دعا و يا تلاوت ديگري است و نه هيچ آواز ايراني اي را مي توان شبيه به آن پيدا کرد که دليل بسيار مشخصي دارد. ربنا يک مرکب خواني بر پايه «سه گاه» است که گذري به آواز افشاري و گوشه عراق دارد. و شجريان تلاش کرده تا نوع خوانش قاريان عرب را با دستگاه سه گاه تلفيق کند تا «ربنا» متفاوت هر دعاي عربي و آواز ايراني باشد.
دقت و ظرافت کار آنجا مشخص مي شود که اين مجموعه مناجات را در کنار هم بررسي کنيم. علاوه بر «ربنا» يک مثنوي خواني  وجود دارد که کمتر از ربنا مورد بحث واقع مي شود اما همگي آن را شنيده ايم ؛ مثنوي افشاري با شعري از مولانا و مطابق فلسفه روزه است که : «چند خوردي چرب و شيرين از طعام…» اما اين مثنوي افشاري هم تفاوت ظريفي با «مثنوي افشاري» هاي ديگر دارد. اساس مثنوي افشاري بر پايه سادگي است؛ مصداق همان چيزي که دراويش و قلندران در کوي و برزن مي خواندند. يک آواز ساده و بدون زينت و تحرير در مايه افشاري که شعر آن نيز قالب مثنوي داشته و حالت نقل پندآميز به خود مي گرفته است.اما مناجات استادِ آواز، نوعي ديگر از مثنوي ، به نام مثنويِ پيچ است که واژه «پيچ» بر پيچيدگي تکنيک آوازي آن در مقابل مثنوي ساده دلالت دارد. هر چه در ربنا، تحرير جاي خودش را به ويبره داده است، در مناجات شجريان، مثنوي به تکنيکي ترين شکل خود خوانده مي شود. 
با شنيدن هر دو اثر متوجه مي شويم که کوکِ هر دو آواز يکي است. زماني که در هر دو آواز به گوشه عراق مي رسيم اين کوکِ واحد به خوبي نمايان مي شود و نشان مي دهد که شجريان با تصور اينکه اين دو کار به همراه هم پخش شوند آنها را طراحي کرده و خوانده است گرچه شواهد نشان مي دهد که اين دو آواز در يک زمان و مکان ضبط نشده اند.
 
شجريان بزرگ، «ربنا» را بالا مي خواند و اين بالا خواندن،‌ ربنا را به فضاي تلاوت هاي قاريان مصري نزديک مي کند اما تکنيک آوازي شجريان، پيچيده تر از تلاوت آنهاست؛ دست کم در يک مورد اين ادعا مستند است که استاد راغب مصطفي غلوش در سفرش به ايران، ربنا را مي شنود و يک نسخه از آن را با خود به مصر مي برد تا آن را بخواند؛ پس از دو سال به گفته استاد شجريان ، يکي از دوستان ايشان در ديدار با غلوش از وي مي شنود که گفته است : «اين کار من نيست چرا که اوجش را هر خواننده اي نمي تواند بخواند».
«ربنا» در کنار اذان استاد موذن زاده و آوازهاي مرحوم ذبيحي، جزو ماندگارترين آوازهاي مذهبي به شمار مي آيند و دامنه فراگيري آنها بسيار وسيع تر از هر نوع سليقه و عقيده است و … ربنايي که سالها از صدا و سيما پخش مي شده امروزه از همه رسانه پخش مي شود جز صدا و سيما.
طاها افشين
نظرات
مهران چهارشنبه 19 خرداد 1395 خيلي خوب..راستش غافلگير شدم و بسيار لذت بردم از خواندن يادداشت..تو اين روزها که همه جا درباره استاد صحبت است اين نوشته بسيار چسبيد.
7 0
پاسخ

سما جمعه 21 خرداد 1395 بسيار لذت بردم..ممنون از 7فاز و آقاي افشين که انقدر خوب و فني نوشتند
2 0
پاسخ

نظر خود را بنویسید:
عضویت در خبرنامه 7فاز

برای اطلاع از مطالب جدید 7فاز ایمیل خود را وارد نمایید.


مطالب مرتبط






































استفاده از تمامی مطالب 7فاز تنها با ذکر منبع و درج پیوند مجاز است.

طراحی، پیاده سازی و پشتیبانی وبسایت توسط گروه ماز