یادداشت نویسنده 7فاز بر قصه‌ها (رخشان بنی‌اعتماد)

مشكل اين‌جاست كه از حاصل جمع اين خرده‌روايت‌ها، يك ابر روايت خودبسنده ساخته نشده است. چراكه روايت كلي فيلم، از بيگانگي با مهم‌ترين عنصر زيربنايي يعني "متن" رنج مي‌برد. و در عوض، اثر سعي مي‌كند از طريق خويشاوندي هرچه بيش‌تر با بينامتن و فرامتن، مخاطب را به خود نزديك كند. بيگانگي از متن باعث شده كه نه شخصيتي شكل بگيرد و نه كنشي هدف‌مند.

7فاز:
از خود بيگانگي متن

تازه‌ترين اثر داستاني رخشان بني‌اعتماد، چيدمان برش‌هايي از زندگي مصيبت‌زده‌ي طبقات فرودست و همچنين بخشي از طبقه‌ي متوسط تهران در دوراني است که شکاف طبقاتي با سرعتي بي‌رحمانه و هول‌ناک در حال رشد بوده و قربانيان بي‌شماري را به کام خود کشانده است. هم‌گام و هم‌بسته‌ي چنين جريان‌ها و تحولاتي در مناسبات اقتصادي، دگرگوني‌هاي ناگزير در اوضاع سياسي و فرهنگي و همچنين ايجاد تنش‌ها و مناقشات در زمينه‌هاي مربوطه نيز در اين فيلم به تصوير کشيده شده‌اند. به اين منظور، فيلم‌نامه‌نويس و کارگردان سعي کرده‌اند از يک طرف براي ايجاد باورپذيري بيش‌تر، به سبک و لحن مستند نزديک باشند و از طرف ديگر از شخصيت‌ها و داستان‌هاي آثار قبلي کارگردان بهره ببرند تا با صرف کم‌ترين زمان ممکن براي تعريف و تبيين شرايط دراماتيک، به مهم‌ترين چالش‌هاي مضموني بپردازند و در عين حال بتوانند گستره‌ي وسيع‌تري از مسائل مورد نظر را پوشش دهند. به اين منظور، روايت فيلم از چندين خرده‌روايت تشکيل شده است. اين خرده‌روايت‌ها نه به‌صورت اپيزودهاي مجزا، که در قالب سگمنت‌هاي يک پيوستار چيده شده و در نهايت الگوي روايي "ساختار نو" (به‌تعبير ديويد بوردول) را تشکيل داده‌اند.
به اين ترتيب، الگوي روايي «قصه‌ها» به‌طور عمده وام‌دار دو ايده‌ي "دنباله‌" و گونه‌اي از انواع "ساختار نو" است. دنباله‌ها اساساً با الگوي هاليوودي‌شان تعريف و شناخته مي‌شوند. در حالي که سازندگان اين فيلم در پي ارائه‌ي گونه‌اي متفاوت از اين مفهوم هستند. چراکه اين فيلم متعلق به سينماي به‌اصطلاح مستقل ايران است که استراتژي اصلي اقتصادي‌اش برمبناي جذب مخاطب گسترده و بازگشت سرمايه از گيشه‌ي اکران عمومي نيست، بلکه اولويت اولش را در چرخه‌ي جشنواره‌ها و پخش‌هاي جهاني در محافل هنري و روشنفکري مي‌بيند و به‌موازات، در پي کسب اعتبار و ارزش افزوده‌ي فرهنگي است.
ساختار خرده‌روايت‌هاي «قصه‌ها» نيز قابل انطباق با الگوهاي هاليوودي نيست ـ هرچند قالب روايي آثار پيشين کارگردان، که اسلاف اين فيلم محسوب مي‌شوند، عمدتاً نزديک به آن الگوها بوده‌اند. از طرف ديگر، تعدد خرده‌روايت‌ها و زمان اندک اختصاص‌يافته به هرکدام منجر به اين شده است که دنباله‌گي در اين فيلم، در نسبتي نزديک با سينماي مؤلف و گونه‌هايي از روايت هنري تعريف شود. بنابراين عمدتاً با آدم‌هايي مواجه هستيم که سابقه‌شان به آثار پيشين کارگردان برمي‌گردد، اما از آن‌جايي که در آثار پيشين، شخصيت‌هايي دراماتيک، با شناسنامه و منحني دراماتيک بوده‌اند و اکنون قرار است پس از گذشت چندين سال، به حضوري ريداکتيويستي در اثر بسنده کنند، فيلم‌نامه‌نويس و کارگردان ناگزير از گذاشتن نقطه‌ي پايان بر حيات دراماتيک اين آدم‌ها شده‌اند؛ و به اين ترتيب پويايي و زنده‌بودگي اين آدم‌ها توسط راوي رو به اضمحلال رفته و برخلاف آثار قبلي، هيچ‌يک از اين آدم‌ها در اين فيلم تبديل به شخصيت نشده‌اند.
در عين حال موقعيت‌هايي که به‌عنوان برشي از زندگي اين آدم‌ها ارائه مي‌شود، عمدتاً مبتني بر شناخت مخاطب نسبت به شخصيت‌ها و احضار خاطره‌ي فيلم‌هاي پيشين در ذهن وي هستند. به‌عنوان مثال در اولين سگمنت، تأثير دراماتيک مواجهه‌ي عباس (محمدرضا فروتن) با معصومه (مهراوه شريفي‌نيا) بدون آشنايي با داستان «زير پوست شهر» (1379) درست از کار درنمي‌آيد. مورد مشابهي را در سگمنت مربوط به نوبر کرداني (سيمين معتمدآريا) و همسرش (فرهاد اصلاني) شاهد هستيم که ادامه‌اي بر «روسري آبي» (1373) محسوب مي‌شود؛ اين سگمنت که استراتژي تأثيرگذاري‌اش را برمبناي غياب شخصيت رسول (عزت‌الله انتظامي) و همچنين مظلوميت و صداقت نوبر گذاشته است، بدون آشنايي مخاطب با داستان آن فيلم، بدون کارکرد مي‌ماند. از طرف ديگر، غالب اين موقعيت‌ها، ايستا بوده و حاوي کنش پيش‌برنده‌اي نيستند. حاصل جمع اين اشخاص و موقعيت‌هايشان، منجر به متني خودبسنده نشده است و در عوض از اين حيث، عمده‌ي بار روايت بر دوش بينامتن‌ها قرار گرفته است.
قالب فراگيرنده‌ي خرده‌روايت‌هاي «قصه‌ها»، گونه‌اي از ساختار نو (يا روايت‌هاي پازلي) است که يکي از نمونه‌هاي موفق آن «نُه زندگي» (رودريگو گارسيا ـ 2009) است. از جمله‌ي تمهيدات ساختاري «نه زندگي»، ارائه‌ي هر سگمنت در يک پلان‌ـ‌سکانس است و با آن‌که بسياري از موقعيت‌هايش در فضاهاي داخلي مي‌گذرند، اندازه نماي غالب در هر سگمنت، نماي تمام‌قد (Full Shot) است. اين الگوي ميزانسني و دکوپاژي، با توجه به اهميت رفتار شخصيت‌ها در ارتباط و تعامل با فضاي اطراف و شخصيت‌هاي ديگر، و همچنين انجام کنش‌هاي پيش‌برنده‌ي روايت، به‌ترين کارکرد را در فيلم پيدا کرده است. برخلاف، در «قصه‌ها» با اين‌که آدم‌ها تشنه‌ي مواجهه، ديالوگ و همچنين ايجاد همدلي و نزديکي (به‌عنوان يکي از پيام‌هاي فيلم) هستند، اما فيلم به‌ندرت آن‌ها را در نماهاي عمومي نشان مي‌دهد. به‌عبارت ديگر علاوه بر اين‌که عمده‌ي نماهاي فيلم داخلي هستند، اندازه نماي غالب آن، نماهاي نزديک (Close Up) هستند که بيش از هر چيز، حسي از خفقان و زندگي نهان آدم‌هاي فيلم را منتقل مي‌کند. اين خفقان براي آن دسته از مخاطبان ايراني که ناملايمات اقتصادي، سياسي و فرهنگي سال‌هاي اخير را به‌خوبي و از نزديک لمس کرده‌اند و شاهد از بين رفتن فزاينده‌ي فضاهاي عمومي و بدل شدن آن‌ها به حريم‌هاي خصوصي و همچنين به محاق رفتن آدم‌ها و کنش‌هاي‌شان شده، بيگانه نيست. نوشته‌ي پيش از عنوان‌بندي ابتدايي فيلم هم با دادن يک آدرس زماني، مخاطب را براي دريافت اين کارکردهاي معنايي آماده مي‌کند. اما بدون اين خوانش خاص از نوشته‌ي ابتدايي فيلم، و همچنين بدون الصاق زندگي واقعي به روايت فيلم، دريافت چنين معناهايي بسيار دور از ذهن است. چراکه فيلم تبيين اين معناها را از گرده‌ي خود باز کرده و به فرامتن‌هاي آشناي دسته‌اي خاص از مخاطبانش واگذار کرده است.
مشکل اين‌جاست که از حاصل جمع اين خرده‌روايت‌ها، يک ابر روايت خودبسنده ساخته نشده است. چراکه روايت کلي فيلم، از بيگانگي با مهم‌ترين عنصر زيربنايي يعني "متن" رنج مي‌برد. و در عوض، اثر سعي مي‌کند از طريق خويشاوندي هرچه بيش‌تر با بينامتن و فرامتن، مخاطب را به خود نزديک کند. بيگانگي از متن باعث شده که نه شخصيتي شکل بگيرد و نه کنشي هدف‌مند. در چنين شرايطي شايد بهترين راه حل ـ همچنان که در فيلم شاهد هستيم ـ حضور شخصيتي مستندساز همچون حبيب رضايي است که مشابه مجري سريال «کليد اسرار» (محصول کشور ترکيه) هر از گاهي ظاهر شود و برخي از بندهاي مانيفست فيلم را صراحتاً بر زبان بياورد.

فربد رهنما
نظرات
اتمام عاقلي يكشنبه 3 خرداد 1394 عكس زيبايي از دو هنرمند ارزنده كشورمون
2 5
پاسخ

آراز چهارشنبه 3 تير 1394 به غير از اشاره ات به کليد اسرار که باعث مي شه پارگراف آخر ،شبيه اکثر نقد هاي نويسنده هاي سايت 7 فاز روي فيلم هاي ايراني ، (( رقت انگيز )) بشه ،نکات جالب و هوشمندانه و راه گشايي داشت يادداشتت. مرسي.
2 0
پاسخ

نظر خود را بنویسید:
عضویت در خبرنامه 7فاز

برای اطلاع از مطالب جدید 7فاز ایمیل خود را وارد نمایید.


مطالب مرتبط




































































































استفاده از تمامی مطالب 7فاز تنها با ذکر منبع و درج پیوند مجاز است.

طراحی، پیاده سازی و پشتیبانی وبسایت توسط گروه ماز